Zaburzenia rozwoju mowy u dziecka diagnozuje się gdy rozwój w zakresie nabywania umiejętności w domenie mowy i języka przebiega z istotnym opóźnieniem.
Istnieją znaczne rozbieżności w stosowanej terminologii/nomenklaturze stosowanej przez lekarzy i logopedów (specjaliści bez wykształcenia medycznego), które mogą być źródłem nieporozumień diagnostycznych.
W nomenklaturze MEDYCZNEJ używana jest klasyfikacja zaburzeń mowy u dzieci w/g Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Zaburzeń Psychicznych (ICD – 10):
Specyficzne zaburzenia rozwoju mowy u dzieci klasyfikowane są kodem F80; wyróżnia się:
zdolność ekspresji mowy (wypowiadania słów) jest wyraźnie niższa od poziomu typowego dla wieku umysłowego dziecka. W normie wiekowej zachowane jest rozumienie mowy.
zdolność rozumienia mowy jest znacząco niższa od poziomu właściwego dla wieku umysłowego dziecka. Dodatkowo, zawsze występują zaburzenia ekspresji mowy.
utrata umiejętności rozumienia i ekspresji mowy, z zachowaniem ogólnej inteligencji u dziecka prawidłowo rozwijającego się. W EEG występują zmiany napadowe oraz często (nie zawsze) napady padaczkowe. Zaburzenie ma początek między 3 a 7 r.ż. Jako przyczynę podaje się proces zapalny
Diagnostyka medyczna u dziecka z zaburzeniami rozwoju mowy i komunikacji powinna obejmować:
Leczenie opiera się na rozpoznaniu i ew. korekcji przyczyny/etiologii zaburzeń rozwoju mowy i języka.
Podstawą rokowania w przypadkach zaburzeń rozwoju mowy i języka jest precyzyjna diagnoza medyczna.
W/g standardów diagnozy LOGOPEDYCZNEJ (używanej przez logopedów, którzy nie są lekarzami), przyjmuje się podział wg rodzaju objawów, metodyki postępowania terapeutycznego, dynamiki ustępowania zaburzeń językowych, na następujące jednostki:
Inaczej samoistne opóźnienie rozwoju mowy (SORM) – zakłócenie procesu rozwojowego dziecka występujące do 3 r.ż. Charakteryzuje się opóźnieniem w rozwoju mowy czynnej z zachowaniem rozumienia na poziomie wieku rozwojowego. W alalii prolongacie nie występuje czynnik patologiczny wpływający na rozwój.
Alalia to zaburzenie kształtowania się mowy i nastąpiło przed ukończeniem 2 r. ż (w okresie życia płodowego, w okresie okołoporodowym i postnatalnym do ukończenia 2 lat).
Alalia jest skutkiem mechanicznych lub chorobowych uszkodzeń centralnego układu nerwowego. Uszkodzenie mózgu -(PRZYCZYNA/ETIOLOGIA) może dotyczyć obu półkul mózgu – z uwagi na nieustaloną w mózgu dziecka lateralizację i lokalizację funkcjonalną czynności mowy.
Mowa u dziecka z alalią nie rozwija się lub rozwija się niezgodnie z normą. Dziecko, u którego zdiagnozowano alalię, ma trudności artykulacyjne, prozodyczne, leksykalne i semantyczne. Problemy sprawia mu opanowanie kategorii fleksyjnych i słowotwórczych, zaburzona jest umiejętność budowania narracji. Pojawiają się trudności w rozumieniu struktur składniowych oraz w ich samodzielnym tworzeniu. Problemy pojawiają się pomimo prawidłowo ukształtowanego aparatu artykulacyjnego.
Typy alalii: 1. Alalia motoryczna (ekspresyjna); 2. Alalia sensoryczna (percepcyjna)
Pierwotne nieprawidłowości w zakresie rozwoju językowego mogą rzutować wtórnie na sfery: emocjonalną, poznawczą i społeczną tzn mogą wtórnie, niekorzystnie wpływać na rozwój intelektualny dziecka. Obserwuje się ponadto zaburzenia koncentracji, percepcji wzrokowej i słuchowej, zaburzenia w zakresie postrzegania stosunków przestrzennych, zaburzenia pamięci, zaburzenia myślenia pojęciowego – kategoryzacji. Dzieci z alalią mają trudności w zakresie koordynacji wzrokowo-ruchowo-słuchowej oraz występują u nich zaburzenia lateralizacji.
Rokowania w przypadku alalii:
W przypadku alalii mowa nie osiąga rozwoju właściwego dla wieku dziecka, zazwyczaj, pomimo terapii, obserwuje się w niej nieprawidłowości. W wieku szkolnym niska kompetencja i sprawność językowa, a także wtórne zaburzenia funkcji poznawczych, skutkują problemami w opanowaniu czytania, pisania, liczenia, zapamiętywania i przyswajania treści nauczania. W skrajnych przypadkach może dojść do wtórnego upośledzenia umysłowego. Dzieje się tak, gdy poziom kompetencji językowej jest na tyle niski, że uniemożliwia rozwój myślenia pojęciowego.
O niedokształceniu mowy o typie afazji mówimy w przypadku zaburzeń mowy powstałych w wyniku uszkodzeń mózgu, które wystąpiły w okresie kształtowania się struktur językowych – między 2 a 6 r.ż. Charakterystyczne dla niedokształcenia mowy o typie afazji jest to, iż do wystąpienia uszkodzenia mózgu mowa dziecka rozwijała się w sposób prawidłowy
Zaburzenia mowy o typie afazji wiążą się z obniżeniem poziomu kompetencji i sprawności językowej. U dzieci z rozpoznaniem niedokształcenia mowy o typie afazji:
Dziecko z niedokształceniem mowy o typie afazji porozumiewa się, stosując kompilację komunikacji niewerbalnej: gestów, mimiki oraz dostępnych produkcji werbalnych, które nie uległy rozpadowi w wyniku incydentu neurologicznego.
Rokowanie w afazji
Rokowania w przypadku niedokształcenia mowy o typie afazji są znacznie lepsze niż w przypadku alalii. Zależą one jednak od lokalizacji uszkodzenia w mózgu dziecka i stopnia opanowania przez nie języka w momencie wystąpienia uszkodzenia mózgu. O dobrych prognozach możemy mówić, gdy rozległość patologii w mózgu była niewielka, a do uszkodzenia doszło stosunkowo późno, gdy mowa była już ukształtowana na dobrym poziomie. Warto mieć świadomość, iż często, pomimo terapii i odzyskania utraconych funkcji językowych, w mowie dziecka utrzymują się zaburzenia utrudniające przetwarzanie informacji językowych i zdolność uczenia się, a także zaburzenia w zakresie umiejętności metalingwistycznych. Gdy uszkodzenia mózgu miały charakter rozległy i miały miejsce we wczesnym okresie rozwoju mowy, pomimo prowadzonej terapii, sprawność językowa ulega poprawie w niewielkim stopniu. W przypadku trwałych patologii w mózgu, problemy w rozwoju języka mogą ulec nasileniu.
Afazję dziecięcą rozpoznajemy u dzieci, które ukończyły 6 rok życia oraz opanowały system językowy przed wystąpieniem epizodu neurologicznego (np. udar, zapalenie mózgu, zatrucie)
U dzieci do 6 roku życia u których pojawiły się uszkodzenia w mózgu, zazwyczaj mówi się o alalii i niedokształceniu mowy o typie afazji.
Dzieci, które nie opanowały jeszcze systemu językowego, nie mają reprezentacji poszczególnych kompetencji językowych w mózgu, zatem uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego przybierają zupełnie inny obraz niż u osób dorosłych.
U dzieci, u których zaburzenia mowy mają trudną do ustalenia przyczynę, utrzymują się problemy z nabywaniem mowy, a pierwsze wypowiedzi pojawiają się po 5 roku życia – mówimy o afazji wrodzonej. Rozwój mowy u dzieci ze zdiagnozowaną afazją wrodzoną jest spowolniony i zazwyczaj nie osiąga poziomu właściwego dla wieku (są trwałe)
Rokowania w przypadku afazji dziecięcej
Rokowania w przypadku afazji dziecięcej, z uwagi na dużą plastyczność mózgu i jego możliwości kompensacyjne, a co za tym idzie szybszy powrót sprawności językowych są optymistyczne. Zazwyczaj dochodzi do utraty bądź uszkodzenia tylko niektórych sprawności językowych. Ich powrót następuje szybciej niż u osób dorosłych z rozpoznaną afazją, często w sposób spontaniczny. Możliwe jest odzyskanie w pełni zaburzonych funkcji językowych w okresie kilku tygodni lub miesięcy od wystąpienia incydentu neurologicznego.